Gabriela Popowicz  
Departament Programów Przedakcesyjnych i Strukturalnych  
Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej  

Europejski Fundusz Społeczny w pigułce  

W polskiej administracji trwają gorączkowe przygotowania do stworzenia struktur zdolnych do wykorzystania unijnych pieniędzy. Fundusze unijne, projekty to dziś słowa – klucze, które zdają się otwierać każde drzwi.
W mediach, na konferencjach, szkoleniach i prezentacjach pojawiają się nowe hasła, tworzona jest zupełnie nowa rzeczywistość.

W obszarach związanych z bezrobociem, problemami rynku pracy i przedsiębiorczości coraz częściej pojawia się nazwa Sektorowy Program Operacyjny Rozwój Zasobów Ludzkich (SPO RZL). Określa ona polski przykład wykorzystania unijnych funduszy pochodzących z części przeznaczonej na wzrost zatrudnienia na europejskim rynku pracy, czyli Europejskiego Funduszu Społecznego (ESF). Organizacja i zarządzanie SPO RZL stanowi połączenie wymagań stawianych przez Komisję Europejską oraz przyjętej przez Polskę strategii rozwoju.

Celem tego artykułu jest przybliżenie czytelnikowi historii ESF oraz jego podstawowych celów i zasad, co pozwolić może w zrozumieniu sensu istnienia wspólnotowego wsparcia.

  Trochę historii

  Europa Zachodnia, po latach drugiej wojny światowej odbudowywała się ze zniszczeń wojennych tworząc nowe, zjednoczone struktury. Powstawanie kolejnych Wspólnot[1] i tworzenie wspólnej polityki przynosiło owoce zarówno na gruncie politycznym jak i gospodarczym. Europa, wyniszczona wojną, czyniła wszystko aby jak najszybciej odzyskać dawne siły. Niezbędna była do tego współpraca i wzajemne wspieranie się członków wspólnoty.

W 1957 roku, na mocy 123 artykułu Traktatu Rzymskiego powołano do życia fundusz zwany Europejskim Funduszem Społecznym (ESF). Jego podstawowym zadaniem było wsparcie w tworzeniu miejsc pracy na terenie państw członkowskich poprzez promowanie zatrudnienia i mobilności zarówno geograficznej jak i zawodowej. Bezrobocie w okresie powojennym miało całkowicie odmienny charakter od obecnego. Zgodnie z obowiązującymi teoriami ekonomicznymi wzrost gospodarczy, którego doświadczała Europa w okresie powojennym powinien sam zlikwidować bezrobocie bez potrzeby interwencji państwa w charakterze aktywnych polityk społecznych lub usług rynku pracy. Głównym celem realizowanym wówczas przez ESF było, więc wspieranie pracowników, którzy migrowali z regionu do regionu w poszukiwaniu pracy. Pomoc ta polegała na kształceniu ich w zakresie nowych metod produkcji i polegała na częściowym zwrocie kosztów szkoleń zawodowych (50%) dla administracji krajów członkowskich lub bezpośrednio pracownikom będącym ofiarami procesów restrukturyzacyjnych w ich przedsiębiorstwach. Największym beneficjentem tej pomocy byli Włosi (65% z całości środków pomocowych) oraz Niemcy (25,5%).

Kolejne lata, wraz z rozwojem gospodarczym i rozszerzaniem się Wspólnoty ukazały konieczność zmian w zakresie pomocy pochodzącej z funduszy strukturalnych. Słabości zarówno systemu finansowania (każdy kraj członkowski wnosił określony wkład do budżetu natomiast wydatkowanie środków było nieadekwatne do wniesionego wkładu) oraz brak wpływu Komisji Europejskiej na kształtowanie się polityk krajowych w zakresie, na który przeznaczony był fundusz wywołały konieczność reform. W 1962 roku zaczął funkcjonować Europejski Fundusz Gwarancji i Orientacji Rolnej (EAGGF), w 1975 roku pojawił się Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (ERDF). Pojawienie się tych nowych instrumentów finansowych znacznie zwiększyło zakres pomocy w ramach funduszy strukturalnych. Do tej grupy trzech funduszy, w roku 1993 dołączył, utworzony na mocy traktatu z Maastricht, Fundusz Spójności[2].

Kolejne lata to kolejne reformy realizowane zarówno w obrębie samych funduszy (określanie celów, umacniania wpływu Komisji na polityki krajowe) jak i w systemie budżetowym Unii: planowanie i dystrybucja środków. Obecny okres programowania, w którym uwzględnione są również kraje kandydujące do Unii, w tym Polska to okres obejmujący lata 2000–
–2006, znany pod nazwą Agenda 2000.  

Agenda 2000

W 1999 roku na szczycie w Berlinie dokonano gruntownej reformy funduszy strukturalnych co wyrazić się miało w uproszczonej strukturze finansowania. Główny cel z pierwszych lat funkcjonowania ESF przez lata dzielił się na bardziej szczegółowe cele co w efekcie doprowadziło do zbytniego rozdrobnienia pomocy zarówno ze względów politycznych jak
i gospodarczych.

Agenda 2000 wprowadziła podział na 3 cele, tzn. obszary, w których mogą być wydatkowane fundusze oraz określiła środki i udział funduszy w poszczególnych latach w siedmioletnim okresie planowania
(tab. 1).  

Europejska Strategia Zatrudnienia

Ewolucja w strukturach Unii Europejskiej związana z Europejskim Fun-
duszem Społecznym dotyczyła, oprócz reformy funduszy strukturalnych jako całości, również kwestii związanych z polityką społeczną i zatrudnieniem.

 

Tabela 1. Plan finansowy wydatkowania funduszy strukturalnych
w latach 2000–2006 określony w Agendzie 2000 (w mld euro)

Fundusz	ERDF	EFS	EAGGF		FIFG	Razem fundusze			% całkowitej pomocy	% udział ESF
Cel
1 – wspieranie najbiedniejszych regionów Unii Europejskiej, w których PKB na głowę mieszkańca wynosi poniżej 75% średniej UE	+	34,95		+	+		135,95	69,7		25,7
2 – obejmuje regiony doświadczające szczególnych problemów wynikających ze zmian gospodarczych i społecznych (obszary: przemysłowe, wiejskie, miejskie i uzależnione od rybołówstwa)	+	2,5		+	+		22,45	11,5		11,14
3 – pokrycie kosztów związanych z rozwojem polityk i systemów edukacyjnych, szkoleniowych i zatrudnienia		24,05					24,05	12,3		100
Inicjatywy Wspólnoty – innowacyjne i pilotażowe działania w ramach funduszy	+ INTERREG URBAN	2,85 EQUAL		+	+		10,44 LEADER+	5,35		27,29
Pomoc techniczna	+	0,02		+	+		1,00	0,65		2,00
FIFG poza Celem 1					+		1,11	0,5		0,00
RAZEM	+	64,37		+	+		195,01	100		33,00

Polityka społeczna i problem zatrudnienia, traktowane w pierwszych latach zjednoczonej Europy głównie pod kątem swobody przepływu osób oraz zapewnienia im dostępu do szkoleń i adaptacji do nowych warunków życia i pracy obejmowały coraz większy zakres działań. Efektem wieloletnich prac nad wypracowaniem wspólnego modelu polityki zatrudnienia było powstanie Europejskiej Strategii Zatrudnienia. Zatwierdzona podczas spotkania przywódców Europy na szczycie w Amsterdamie (1997 r.) strategia ta, umieszczała problematykę rynku pracy w centrum całej polityki europejskiej i pozwalała Komisji Europejskiej wpływać na polityki krajowe poprzez obowiązek opracowywania przez każdy kraj członkowski Narodowych Planów Działań na Rzecz Zatrudnienia (NPD). Każdy kraj zobowiązany jest przedstawić NPD sporządzony według corocznych wytycznych Komisji.

Europejska Strategia Zatrudnienia stanowiła podstawę do opracowania zasad dystrybucji środków z Europejskiego Funduszu Społecznego na okres budżetowy 2000–2006. Oparta jest ona na czterech filarach, które pozwalają na realizację działań na rzecz zatrudnienia pod kątem:

§         Poprawy zatrudnialności,

§         Rozwijania przedsiębiorczości i tworzenia miejsc pracy,

§         Wspierania adaptacyjności firm i ich pracowników,

§         Równości szans kobiet i mężczyzn.  

Europejski Fundusz Społeczny – zasady działania

Podstawowym celem ESF w okresie 2000–2006 jest wsparcie Europejskiej Strategii Zatrudnienia. Wsparcie to, realizowane ze środków przeznaczonych na ESF w Agendzie 2000 powinno zapewnić finansowanie działań podejmowanych na rynku pracy na rzecz inwestowania w rozwój zasobów ludzkich.

Podstawowe zasady wdrażania funduszy strukturalnych krajach członkowskich Unii Europejskiej reguluje unijne Rozporządzenie 1784/99. Do ESF w szczególności odnosi się Rozporządzenie 1260/99. Każde z państw dostosowuje wymagania stawiane przez Unię Europejską do własnego systemu administracyjnego poprzez dodatkowe dokumenty. W ramach ESF możliwe jest finansowanie działań na rzecz:

A.       Rozwoju zasobów ludzkich:

a)    kształcenie i szkolenia zawodowe:

–   praktyki, szkolenia wstępne, rehabilitacja w pracy, promowanie działań na rzecz zatrudnienia, poradnictwo, doradztwo, dokształcanie,

b)    pomoc w zatrudnieniu i samozatrudnieniu,

c)    w dziedzinie badań i rozwoju technologii:

–   szkolenia podyplomowe i szkolenia dla kadry kierowniczej i techników, w zakładach badawczych i w przedsiębiorstwach;

d)    rozwój nowych źródeł zatrudnienia, w tym gospodarki społecznej.

B.       Wsparcia struktur i systemów:

a)    rozwój i doskonalenie szkoleń, kształcenia i zdobywania kwalifikacji, w tym m.in. doskonalenie zawodowe nauczycieli,

b)    modernizacja i podnoszenie efektywności służb zatrudnienia,

c)    rozwój systemów przewidywania zmian potrzeb w zakresie pracy i zatrudnienia, szczególnie związanych z nowymi metodami organizacji pracy (telepraca, praca na odległość…)

C.       Finansowania środków towarzyszących:

a)    pomoc w świadczeniu usług odbiorcom, w tym służb i zakładów opieki dla osób będących na utrzymaniu;

b)    promowanie rozwoju społeczno-oświatowego dla wypracowania strategii integracji na rynku pracy,

c)    działania promocyjne, informacyjne i podnoszenie świadomości.

Jak to już zostało wspomniane wyżej pomoc z ESF ewoluowała w czasie, od pomocy państwom członkowskim w inwestowaniu w kwalifikacje i mobilność siły roboczej, aż do wspierania polityk realizowanych przez poszczególne państwa. W okresie 2000–2006 wyznaczonych zostało pięć obszarów polityk, w ramach których możliwe jest wsparcie z funduszu społecznego:

A.       Rozwijanie i promowanie aktywnej polityki rynku pracy

–   prowadzenie aktywnej polityki rynku pracy mającej na celu wsparcie osób narażonych na bezrobocie oraz bezrobotnym w powrocie na rynek pracy, poprzez zapewnienie im specjalnie dostosowanej pomocy obejmującej szeroki wachlarz wsparcia np. rozmowy, szkolenia powiązane z indywidualnym planem działań, doradztwo zawodowe i pomoc w poszukiwaniu pracy.

B.       Promowanie równych szans dla wszystkich

–   wsparcie osób narażonych na wykluczenie społeczne, w szczególności osób niepełnosprawnych, mniejszości etnicznych oraz innych grup narażonych na szczególne trudności poprzez przygotowanie tym osobom mieszanej oferty aktywnych i zapobiegawczych środków mających pomóc tym osobom w integracji na rynku pracy.

C.       Promowanie i poprawa szkoleń, edukacji i doradztwa w ramach polityki ustawicznego kształcenia

–   wprowadzenie polityki i strategii pozwalającej większej liczbie osób na zdobycie umiejętności, jakich potrzebują w zmieniających się warunkach technologicznych i pojawianiu nowych, szczególnie informacyjnych technologii.

D.       Promowanie wykwalifikowanej, wyszkolonej i zdolnej do adaptacji siły roboczej, nowych form organizacji pracy oraz kreowania przedsiębiorczości

–   wsparcie pracodawców we współpracy z administracją w modernizacji metod i rodzajów wykonywanej pracy oraz pomoc pracownikom w dostosowywaniu się do zmian; zachęcanie do przedsiębiorczości i zwiększanie możliwości kształcenia, co prowadzi do tworzenia większej liczby i jakości miejsc pracy.

E.        Działania na rzecz poprawy dostępu i udziału kobiet w rynku pracy

–   zwiększenie pozytywnych działań na rzecz równości szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy, ograniczanie dyskryminacji i segregacji rynku pracy ze względu na płeć.

  Sposób, w jaki kraj członkowski rozdzieli środki z ESF jest wynikiem jego wewnętrznych uzgodnień oraz negocjacji z wyboru z Komisją Europejską.

W przypadku Polski, dokumentem, w którym opisane zostało wykorzystanie środków ESF jest właśnie wspomniany na początku Sektorowy Program Operacyjny Rozwój Zasobów Ludzkich (SPO RZL), który jest częścią Narodowego Planu Rozwoju uwzględniającego wykorzystanie wszystkich funduszy strukturalnych, z jakich Polska będzie korzystać po przyjęciu członkostwa w Unii Europejskiej.